Copy
Bekijk deze nieuwsbrief in uw browser
Ruimte voor Erfgoed 

nummer 72 Mei 2020
Vorige afleveringen zijn terug te vinden via www.erfgoedplatformapeldoorn.nl  (menu: Nieuwsbrief).  
Zelf iets te melden? Stuur je bijdrage naar epa.redactie@gmail.com.
Helaas......
Bericht van het EPA Bestuur
Vanwege de Coronacrisis is de uitvoering van de Erfgoedkalender 2020 van het Erfgoedplatform Apeldoorn  (EPA) fors onder druk komen te staan. 
  • Nadat al het Historisch Café van vrijdag 3 april niet kon doorgaan, is inmiddels besloten om ook het Historisch Café van vrijdag 5 juni te laten vervallen. Het programma van 3 april (Atlas van wijk Berg en Bos en het Bevrijdingsfestival 75 jaar) wordt doorgeschoven naar 2021 terwijl het Historisch Café van 5 juni (jubileum Rode Kruis en een preview van het nieuwe boek Evacuatie 1944) zo mogelijk in het najaar zal worden ingehaald.
  • In nauw overleg met het bestuur van de Wijkvereniging Berg en Bos en in afstemming met CODA en het EPA is besloten om het volledige programma van de Atlas Berg en Bos (veertig jarig bestaan wijkvereniging) door te schuiven naar 2021.
  • Architectuurcentrum Bouwhuis heeft in overleg met de gemeente Apeldoorn besloten om de Architectuurprijs Apeldoorn 2020 te verzetten naar 2021, terwijl de Dag van de Architectuur niet in juni, maar hopelijk nog in komend najaar kan plaatsvinden.
  • Het EPA heeft in overleg met het bestuur van de Stichting Koninklijk Apeldoorn ook het geplande Oranjeparkconcert op 4 juli a.s. gecanceld en in afstemming met het Orkest van de Koninklijke Marechaussee als nieuwe datum 3 juli 2021 vastgelegd.
  • Ook de wandelingen van het Apeldoorns Gidsen Collectief en de fietstochten van het Fietsgilde Apeldoorn zijn afgelast en zullen in afwachting van de komende rijksmaatregelen vanaf 1 juni worden opgestart dan wel nogmaals worden uitgesteld.
M.b.t. de activiteiten die vanaf augustus staan gepland, zullen de komende richtlijnen van de regering afgewacht moeten worden in hoeverre deze uitgevoerd kunnen worden.
Namens het bestuur van het EPA,
Ben Mouw, voorzitter.
Alternatieven
We hebben wel wat alternatieven op een rijtje gezet die u op eigen gelegenheid kunt ondernemen. (let wel op de corona-restricties).
Nieuws
EPA Jaarverslag 2019 gepubliceerd
De Stichting Erfgoedplatform Apeldoorn (EPA) en haar partners kunnen terugkijken op een zeer intensief jaar aan activiteiten. Naast de bestaande activiteiten, zoals de jaarlijkse Open Monumentendagen met Klassendagen (trekker Stichting Apeldoornse Monumenten), Dag van de Architectuur (trekker Bouwhuis) en niet te vergeten de Historische Cafés (trekker Erfgoedplatform Apeldoorn), is in 2019 veel aandacht besteed aan de Atlas van Klarenbeek, de Molukse en Indische Zomer, de Herinneringstocht en herdenking van de Evacuatie naar aanleiding van het mislukken van de Slag om Arnhem en de Maand van de Geschiedenis met het Verhaal van Apeldoorn.

Eensgezind wordt getracht invulling te geven aan de doelstellingen van de stichting en het gezamenlijk organiseren van activiteiten voor de Apeldoornse samenleving en bezoekers uit den lande.
>> Lees verder in het jaarverslag 2019
De Boom der Vrijheid
17 april was het 75 jaar geleden dat Apeldoorn werd bevrijd. Ter gelegenheid hiervan is in de Apeldoornse Binnenstad een uniek kunstwerk van André Kruysen onthuld, de ‘Boom der Vrijheid’.
Deze vrijheidsboom is een iconisch symbool van hoop, teken van groei en nieuw leven, ontsproten uit oude wortels en het verleden. Natuurlijk zijn er associaties mogelijk met de Canadese Maple Leaf (esdoorn), de archetypische boom des levens uit de hof van Eden en de vrijheidsboom als symbool voor vrijheid en democratie (ontstaan tijdens de Franse Revolutie). En zij die langer in Apeldoorn wonen, zien een referentie met de voormalige winkel Noteboom Kadoos, waar een grote neon boom de gevel opsierde. Zodra de crisis voorbij is, worden er ook levende planten ingezet, die door de bewoners van het pand zullen worden onderhouden.

>> Lees meer
Aanleg Grifthof vordert gestaag
Er wordt hard gewerkt om het laatste stukje van de Grift, achter de voormalige V&D, boven water te brengen. Daar zal ook een klein park komen: de nieuwe Grifthof. Bij de Kanaalstraat worden nu de kabels en leidingen verlegd om ruimte te maken voor de aanleg van de Grift. De beek is uitgegraven en de betonnen beekbodem is aangebracht. De Grifthof wordt straks een fijne groene oase in de binnenstad, voor mens en dier.
>> Lees meer 
Crowdfunding Röntgen film geslaagd!
Ter ere van het 125 jarige bestaan van de Röntgenstraling wordt een korte inspirerende film over Röntgen gemaakt. Daarvoor is een bedrag van €8.000,00 nodig. Dankzij 58 donaties is dat bedrag inmiddels bereikt.
Filmmaker Femke Jansen heeft het initiatief genomen om een korte inspirerende film te maken over Röntgen en de diverse toepassingen van de röntgenstraling. Samen met Stichting Röntgen Apeldoorn wil zij het verhaal en de ontdekking van Röntgen op een aansprekende manier aanbieden aan jong en oud.
Röntgens baanbrekende ontdekking, de röntgenstraling, is tot op de dag van vandaag van grote betekenis. Wat weinig mensen weten is dat Wilhelm (Willem) Conrad Röntgen een Apeldoorner was. Een Apeldoorner die in 1901 geëerd werd met de eerste Nobelprijs voor Natuurkunde.
De Stichting Röntgen Apeldoorn is opgericht door vrijwilligers met het doel om de man achter de röntgenstraling en deze baanbrekende ontdekking blijvend in het voetlicht te zetten. In Nederland maar met name bij de inwoners van Apeldoorn. Dat Apeldoorn niet willekeurig een Café Röntgen heeft, weten maar weinigen, of dat een Apeldoorner de Nobelprijs heeft gewonnen. Daar mogen de inwoners van Apeldoorn trots op zijn. De Stichting Röntgen Apeldoorn heeft dan ook als doel om iedereen te inspireren en evenals Röntgen nieuwsgierig en onderzoekend te zijn, en uit te vinden hoe iets in elkaar zit.

>> Lees meer op www.rontgen-apeldoorn.nl
Gelderse geschiedenis op de kaart
Recent werd een nieuwe website gelanceerd die gebaseerd is op de informatie van mijnGelderland.nl. Verhalen over de Gelderse geschiedenis worden overzichtelijk op de kaart geplaatst. Bekijk in één oogopslag welke verhalen over de geschiedenis van uw stad of dorp op mijnGelderland.nl staan. Gebruik daarbij de handige themafilters of filter de informatie op verhaaltype. 
>> Bekijk nu de geschiedenis op de interactieve kaart!

IVN Natuurgids worden?
De IVN Natuurgidsenopleiding deel 2 (NGO-2) is weliswaar al gestart, maar door de corona- maatregelen onderbroken en vertraagd. Dit nadeel heeft toch nog een voordeel. Pas na de zomervakantie (IVN gaat er vanuit dat het dan weer kan) starten de onderdelen gericht op de specifieke gidsvaardigheden. 
Iedereen uit de regio Apeldoorn, Epe en Voorst met voldoende natuurkennis en IVN-natuurgids wil worden kan zich alsnog aanmelden. Nieuwe cursisten zullen wel een – beperkte - inhaalslag moeten maken.
>> Lees meer informatie op www.ivn-apeldoorn.nl

Kort Nieuws
>> Bekijk een filmpje uit het pré-Corona-tijdperk over de ruilbeurs van de JUMBO spaaractie
>> Lees enkele bevrijdingsverhalen op Apeldoorn Direct
>> Op het platform regioambassadeur.nl zijn bijna 40 filmpjes te zien: trainingen over de regio's Arnhem, Rijk van Nijmegen of de Veluwe en over specifieke thema's. Maar je kunt ze ook gewoon als interessante informatie bekijken.
Publicaties
Beladen bos, het munitiedepot van Hoog Soeren
De Duitse bezetters bouwden destijds in de bossen ten westen van Apeldoorn een groot 'Munitionslager', genaamd Ltzow, en later Mia. De inwoners van Hoog Soeren woonden naast of zelfs in het gebied. Een aantal van hen moest destijds zelfs gedwongen hun huis verlaten om er pas na de oorlog terug te keren.
Het terrein met 273 munitieopslagplaatsen, waar allerlei oorlogsmateriaal lag opgeslagen, kende een enorme logistieke organisatie vanwege de doorlopende aan- en afvoer van munitie.
Na de bevrijding is de munitie uit de opslagplaatsen door de Nederlandse staat ten dele vernietigd. De gemeente Apeldoorn is al 22 jaar bezig om de bossen schoon en veilig te maken. Daarbij is, naast  zoeken naar en ruimen van munitie, ook aandacht voor asbest dat daarbij gevonden wordt, de archeologische begeleiding, en herstel van de natuur, allemaal zaken die vaak voor de buitenwereld niet zichtbaar zijn.
In dit boek is dit stuk geschiedenis vastgelegd, deels op basis van interviews met direct betrokkenen bij het verhaal van de munitieopslag en de vernietiging daarvan na de oorlog. Soms indrukwekkende en niet bekende verhalen uit een onbelicht verleden van ons Apeldoorn.
Het boek is geschreven door Evert te Winkel en via de boekhandel voor € 14,50 te koop.
Wolven op de Veluwe
Nadat in 1897 de laatste wolf op de Veluwe werd gedood, verdween het dier ruim een eeuw uit beeld om in 2018 terug te keren. Er vormde zich een wolvenpaar waarna welpen werden geboren. In totaal leven thans acht wolven in Nederlands grootste natuurgebied. Het leverde een discussie en een hausse aan ‘wolvenactiviteiten’ op. Het jaar 2019 werd met recht ‘Het jaar van de wolf’.
Dit boek beschrijft de relatie tussen mens en wolf die leidde tot een massale jacht op het dier, zeker toen de Veluwe te maken had met een wolvenplaag (rond 1600). Als gevolg van diverse maatregelen werd de wolf uitgeroeid. Slechts in de herinnering bleef de wolf aanwezig, zoals in naamgeving en toponiemen, in sprookjes en later ook te zien in de dierentuin.
Vanaf de 20e eeuw zou er meer gediscussieerd worden over de natuur en werd er voorzichtig geopperd dat de wolf zou kunnen terugkeren. Dat werd in 2013 waarheid, waarna voor- en tegenstanders over elkaar heen buitelden. Was Nederland niet te druk? De wolf trok zich daar niets van aan en vestigde zich op de Veluwe. In 2019 was het dier vrijwel dagelijks nieuws en een golf van activiteiten was het gevolg.
De auteur schetst de gang van zaken rond de wolvenjacht, de sprookjeswolf, de discussie en de terugkeer van het dier met al zijn activiteiten waarbij de nadruk ligt op de Veluwe al wordt er ook naar de algemene lijn gekeken.
Evert de Jonge is historicus en publiceert regelmatig over lokale en regionale (Veluwse) geschiedenis.
>> Bekijk een impressie van het boek





 
We kijken o.a. terug naar het jaar 1945. Wat stond er toen in de lokale krant?
Herdenking bij Het Sluisje
Op vrijdag 17 april heeft het dagelijks bestuur van de Vereniging Oud Apeldoorn een bloemetje gelegd bij Het Sluisje. Als gevolg van de Corona-maatregelen was deze herdenking van de 75 jaar bevrijding van Apeldoorn anders dan we hadden gedacht. Heel verrassend was dat er toch muziek van de 48th Highlanders of Holland Pipes & Drums klonk.... Vanuit een open raam aan de overkant.
>> Bekijk een filmpje van de herdenking in 2012 
Apeldoornse illegale nieuwsbulletins
In de oorlogsjaren verscheen in Apeldoorn een aantal verzetskranten, soms eenmalig soms voor een lange periode. Ze waren door particulieren samengesteld uit andere illegale bulletins of radioberichten. Ze waren een- of tweezijdig getypt en gestencild en werden bezorgd, konden ergens worden opgehaald of werden achter ramen opgehangen.
Wim van Houtum vermeldde in zijn dagboek dat hij behalve illegale kranten ook strooibiljetten verzamelde, bijvoorbeeld de ‘Vliegende Hollander’.

Tussen 1941 en april 1945 werden in en om Apeldoorn de volgende nieuwsbulletins of kranten gedrukt of gestencild en verspreid.
  • De wekelijkse Oranje-Bode verscheen gratis voor alle goede Nederlanders in Apeldoorn en omgeving (23 augustus-18 oktober 1941).
  • De Nieuwsbode met een flinke ironische knipoog naar het Deutsches Nachrichten Büro als DNB (augustus 1942-mei 1945) werd in Utrecht gedrukt maar in Apeldoorn verspreid. Weldra waren er 5.000 abonnees. Na de arrestatie van de oorspronkelijke redactie in Utrecht op 29 april 1944 en later in Amsterdam werd de uitgave in Apeldoorn voortgezet, tot oktober 1944 zonder titel en daarna als Apeldoornse Courant (zie hieronder)
  • De Ondergrondsche koerier. Oranje boven! (eind 1942 (?)-mei 1945) werd samengesteld door de adjunct-commies der Belastingen G. Welle. Op 30 september 1944 werd Welle verraden en bij een ontvluchtingspoging doodgeschoten. H. Evers zette zijn werk voort.
  • De Vrije Stem (mei 1943) werd uitgegeven door H. van Delden en mevrouw Vastenburg uit Epe. Alleen het eerste nummer is verspreid.
  • Van Vrij Onverveerd  is slechts het nummer van 26 mei 1944 bekend.
  • Het Vloeitje (zomer 1943-mei 1945) genoemd naar het dunne papier waarop het werd gedrukt, werd aanvankelijk gemaakt als tegenprestatie voor de vrouwelijke huisarts die de leraar van de Ambachtsschool Zacharias Johannes Balster die met zijn gezin en vijf Joodse onderduikers op de Celebeslaan woonde, begeleidde. Omdat het CODA Archief vanwege Corona-maatregelen is gesloten, is het nog niet duidelijk wie met deze vrouwelijke huisarts werd bedoeld. Wellicht was het mevrouw W.J. Moerman-Sanders, Tutein Noltheniuslaan 4, of mevrouw Wassink.
  • De Stem der Vrijheid (onbekende maand 1944-maart 1945) was een verzameling radiobulletins van de Arnhemse assistent-accountant J.G. Heitink toen die in Apeldoorn was ondergedoken om de arbeitseinsatz te ontvluchten. De uitgave stopte toen Heitink wegens illegale werkzaamheden was opgepakt.
  • Na een overval door de Sicherhteispolizei verhuisde de redactie van het Nieuws (november 1944-7 februari 1945) naar Apeldoorn en gaf de krant als De Waarnemer uit (10 maart-17 april 1945).
  • Het Veluws Dagblad, de Manifest verschenen eveneens.
  • Ook de speciale uitgave van Trouw voor de regio Overijssel; later alleen nog in Zwolle en Apeldoorn verkrijgbaar.
  • Tenslotte de Apeldoornse Courant (oktober 1944-17 mei 1945) aanvankelijk als illegale tegenhanger van de Nieuwe Apeldoornsche Courant, de spreekbuis van burgemeester Pont, Zie ook nummer 71 april 2020 van deze nieuwsbrief.
  • Na de bevrijding op 17 april verscheen het Mededelingenblad, een gezamenlijke uitgave door de Apeldoornse Courant, Ondergrondse Koerier Waarnemer en gedrukt door de Koninklijke Drukkerij op Kapelstraat 4.
Na de bevrijding waren volgens Wim van Houtum de Nederlandse uitgaven van Engelse geïllustreerde tijdschriften Kijk en Envoy te koop.
    
De Apeldoornse Courant
Van de maand mei 1945 zijn in Delpher slechts zes nummers van de Apeldoornse Courant te raadplegen. Ze verschenen tussen 1 en 17 mei. De einddatum had, zoals we zullen zien, een reden. Ook deze uitgaven van de Apeldoornse Courant waren getypt en gestencild door Jonkers Instituut ‘Groote’ op de Soerenseweg 19, waar J.T. v. Veen uitgever, directeur en redacteur was. Dit instituut waar de stenolessen volgens het systeem Groote werden gegeven, was begin twintiger jaren opgericht door de lerares van het HBS Marie C.A.P. Bakker. Vanaf 8 april 1935 had ze, zoals in de Nieuwe Apeldoornsche Courant was te lezen, samen met Willem Jonker er de leiding.
    
Wie was Johannes Theodorus van Veen (1898-1988) die zich als uitgever, directeur en redacteur van de Apeldoornse Courant had opgeworpen? Nadat de hoofdredactie van De Nieuwsbode in Utrecht en later in Amsterdam was gearresteerd, had de gepensioneerde beroeps-sergeant-majoor der politietroepen Van Veen het initiatief voor de voortzetting ervan op zich genomen, maar dan als Apeldoornse Courant. De leraar Nederlands en Geschiedenis van het Gymnasium en secretaris van de Openbare Leeszaal Hendrik Bonger (1911-1999) nam een belangrijk deel van het nieuws en commentaar voor zijn rekening. De krant informeerde over de laatste oorlogsontwikkelingen. Op de linkerfoto Hendrik Bonger; op de rechter foto J.T. van Veen (links). 
    
Men kon zich in Apeldoorn abonneren op diverse adressen: Arnhemseweg 65, Middellaan 27, Gardenierslaan 21 en Zwolseweg 81, en in Beekbergen op Hulleweg 31.
De bevrijding van Apeldoorn op 17 april betekende voor de Apeldoornse Courant vrijheid en ‘vernieuwing van ons volksleven’ zonder Duitse invloeden.
Wat gebeurde er rond 5 mei
Op dinsdag 1 mei verwoordde het nieuwsblad in zijn manifest zijn invulling van het begrip vrijheid: Wij achten de parlementaire democratische Staat voorwaarde voor een gezonde staatkundige ontwikkeling, waarbij de rechten der minderheid, de vrijheid van godsdienst en geweten, van drukpers, van vereniging en vergadering, gewaarborgd moeten blijven.
De redactie had er moeite mee dat het eveneens in Apeldoorn verspreide Veluws dagblad vrijheid terugkoppelde naar de situatie van voor 1940 toen er sprake was van werkeloosheid, pauperisme, armoede en ellende. De Apeldoornse Courant wilde juist vooruit kijken.
De Apeldoornse Courant verwierp iedere ‘ongedisciplineerde en onwettige uiting van volkswoede’, de zogenoemde bijltjesdagen, en wilde de onmiddellijke terugkeer van Nederlanders die in Duitsland of elders te werk waren gesteld. De redactie achtte dit een taak van de overheid die er tevens voor moest zorgen dat de teruggekeerden hun vroegere banen konden terugkrijgen of in aanmerking kwamen voor vervangend werk.
Omdat er nog een gebrek aan papier was moesten alle papiervoorraden geblokkeerd worden en doorgegeven aan het Rijksbureau voor Papier.
Voor de Apeldoornse jeugd was er goed nieuws. Groep 1 van Afdeling Apeldoorn van de Nederlandse padvinders had weer de beschikking over het bosterrein tussen de Jachtlaan en de Valkenberglaan nabij de Naald. Tijdens de oorlogsjaren was daar de Jeugdstorm er gehuisvest.
 
Op
donderdag 3 mei publiceerde de krant de bezorgde woorden van de gereformeerde predikant E.I.F. Nawijn van de Zuiderkerk, Nawijn meende dat meisjes en vrouwen het de geallieerde soldaten niet ‘lastig’ mochten maken en besloot zijn boodschap met: ‘Nederlandse vrouwen en meisjes, ge hebt een naam op te houden, uw “standing”. Gedraag u op straat eerbaar’. Nawijns stichtelijke woorden pasten eigenlijk wel bij de signatuur van dit nieuwsbulletin. Immers De Nieuwsbode was als voorloper van de Apeldoornse Courant door studenten van de Vrije Universiteit Amsterdam uitgegeven ter ondersteuning van studenten die als gevolg van hun verzet in financiële nood waren gekomen.
Het Politiek Militair Gezag op het Prins Hendrikplein 7 was belast met de behandeling van alle aanklachten over landverraders, N.S.B.-ers, profiteurs en collaborateurs.
Om in aanmerking te komen voor een baan bij de overheid was een betrouwbaarheidsverklaring nodig die ook op het Prins Hendrikplein verkrijgbaar was.

Op zaterdag 5 mei kopte de Apeldoornse Courant ‘NEDERLAND IS VRIJ!!’. Op de 1821e dag na 10 mei 1940 hadden de bevrijdende woorden op Radio ‘Herrijzend Nederland’ op 4 mei om half negen ’s avonds onverwachts geklonken. De volgende dag zouden in alle Nederlandse kerken dankdiensten worden gehouden. Het redactie besloot het verheugende nieuws met de eerste strofe van een door haar toepasselijk voor de bevrijding gedacht lied van Maarten Luther ‘Een vaste burcht is onze God’ waarbij enkele woorden extra werden benadrukt: ‘Hij doet Zijn hulp verschijnen / [..] Hij [de vijand] draagt zijn rusting nog, / van gruwel en bedrog. / Maar zal als kaf verdwijnen.

Het was die dag feest in Apeldoorn. Er werd gevlagd. Reinier Hardonk vermeldde in zijn dagboek de opgewekt kijkende inwoners, rijen wagens met zingende schoolkinderen en veel Canadese auto’s. Het was zo druk op straat dat twee Canadese verkeersagenten het verkeer regelden. Hij luisterde die dag naar de toespraken van minister-president Gerbrandy en Koningin Wilhelmina, maakte een oranjepudding en zag ’s avonds hoe Canadezen gekleurde lichtkogels afvuurden.
De oom van Wim van Houtum herkende prins Bernard die dag tot tweemaal toe in een van de passerende auto’s. Wim zelf noteerde in zijn dagboek dat de feestvierders 15 tot 50 cent voor een sigaret en voor een stuk chocola 10 tot 15 gulden moesten betalen.
 
Reinier Hardonk bezocht op zondag 6 mei de dankdienst in de overvolle Grote Kerk. Hij luisterde naar de preek van dominee J.J.C. Karres en naar het bevrijdingsmanifest van de gegijzelde predikanten in het kamp Sint Michielsgestel. Hij zong mee met psalm 61, de gezangen 91, 302 en 303 en bij het uitgaan van de kerk de coupletten 1 en 6 van het Wilhelmus.

Op dinsdag 8 mei gaf de Apeldoornse Courant een samenvatting van de toespraak die Koningin Wilhelmina op 5 mei in Eindhoven voor Radio Herrijzend Nederland had uitgesproken.

   
>> Beluister de bevrijdingstoespraak van Koningin Wilhelmina op 5 mei voor Radio Herrijzend Nederland in Eindhoven

Voorts berichtte de redactie dat in de nacht van maandag 4 op dinsdag 5 mei in het hoofdkwartier van generaal Eisenhouwer de capitulatie met Duitsland was getekend. En dat Mussert in Utrecht was gearresteerd.
De bewoners van Apeldoorn werden gewaarschuwd voor de landmijnen in de bossen. Vrijwilligers voor het ruimen van de mijnen konden zich in het Gemeentehuis bij de afdeling Militaire Zaken opgeven. Ze konden per dag 6 gulden verdienen en bij gevaarlijk werk nog eens 4 gulden per dag extra.
De redactie riep ‘onze jongeren’ op om actief [te] gaan werken voor ons blad’.

Die dag was de redactie ook begonnen met de geschiedenis van De Nieuwsbode als voorloper van de Apeldoornse Courant. De tweede en derde aflevering verschenen op 11 en 15 mei.
Na de arrestaties van de hoofdredactie en de verplaatsing van deze Utrechtse illegale krant naar Amsterdam, had – vermoedelijk – Van Veen zelf contact gezocht met een ‘Mej. Schouten’ * die in Apeldoorn bekend was. Nadat in april 1944 de hoofdredactie in Amsterdam was opgepakt, had een aantal Apeldoorners besloten De Nieuwsbode zelf uit te geven omdat er in Apeldoorn veel belangstelling voor bestond. Ze vonden het jammer dat de berichtgeving was stilgevallen, en ze was voorstander van de ideële doelstelling van deze krant. De Nieuwsbode was indertijd door studenten van de Vrije Universiteit Amsterdam opgericht ter ondersteuning van medestudenten die als gevolg van hun verzet in financiële nood waren gekomen.
Aanvankelijk verscheen de nieuwe krant naamloos maar later als Apeldoornse Courant. De initiatiefnemers beschikten aanvankelijk niet over medewerkers die konden typen en stencilen. De redactie werd gevestigd op Gardenierslaan 21, het onderduikadres van een van de medewerkers.


Op vrijdag 11 mei herdacht de Apeldoornse Courant dat 10 mei was uitgeroepen als de ‘Dag van de vrede voor Europa’ en berichtte over de ratificatie van de vrede op 9 mei ’s nachts om 0,15 in Berlijn.
 
Op dinsdag 15 mei was het bekend dat er een gedrukte krant voor de protestantse Nederlanders zou verschijnen. De Apeldoornse Courant besloot tot ‘samenwerking (geen fusie)’ met andere ondergrondse bladen voor de uitgave van een streekblad voor de Veluwe. Ze zou daarom haar eigen uitgave staken.Ze kondigde de Veluwse editie van Het Vrije Volk, een uitgave van de ‘Democratische Socialistische Vereniging’ aan. Een van de redacteuren was Johan Witteveen van het Nederlands Verbond van Vakverenigingen (NVV) op Groeneweg 15 en indertijd verbonden aan een van de Apeldoornse illegale kranten.
 
Op donderdag 17 mei verscheen de Apeldoornse Courant voor de laatste keer. De redactie legde de rede ervan aan haar lezers uit. Conform het oorspronkelijke Persbesluit mochten na de oorlog alleen de kranten verschijnen die tijdens de oorlog illegaal waren. En niet als stencils waren verschenen.
Het toenmalig Politiek Militair Gezag had bedacht dat ten zuiden van de grote rivieren een marxistische dagblad en een neutraal streekkrant konden verschijnen. Omdat de bevolking boven de grote rivieren en in het noorden meer gemengd was, mocht daar een neutrale krant worden uitgegeven. Als gevolg daarvan kon daar geen krant met protestantse signatuur verschijnen.
De illegale protestantse kranten hadden van het Politiek Militair Gezag toestemming gekregen voor een gezamenlijke legale krant. Omdat het kort dag was, hadden de redacties een week uitstel gevraagd. Die kregen ze plus de toezegging dat ze over 50% van de landelijke papiervoorraad mochten beschikken.
Omdat het definitieve besluit uitbleef en omdat de week van uitstel was verstreken, was in overleg met de landelijke leiding van het protestantse dagblad Trouw op dinsdag 15 mei voor de Veluwe een in Apeldoorn gedrukte gezamenlijke editie van Trouw, Ondergrondse Koerier en Apeldoornse Courant uitgebracht. Nog diezelfde dag had de politie de oplage gedeeltelijk in beslag genomen.
De Apeldoornse Courant adviseerde haar lezers de ontwikkelingen af te wachten. Ze had er alle vertrouwen in. Er was een immers toezegging tot gezamenlijke uitgave gegeven.
Daarom besloot de redactie die dag haar laatste uitgave met de nadrukkelijke woorden: ‘VANAF HEDEN WORDT DE REGELMATIGE VERSCHIJNING VAN DE APELDORNSE KRANT STOPGEZET.


Vanaf 18 mei verschenen er dus geen Apeldoornse kranten meer. Pas op 1 februari 1946 verscheen er een geheel vernieuwde Nieuwe Apeldoornsche Courant met een nieuwe redactie die ‘Een nieuw begin’ inluidde met J.C. Rugaart als chefredacteur.

Omdat het de bedoeling was deze rubriek in de nieuwsbrief te vullen met nieuws uit de kranten over Apeldoorn tijdens het laatste oorlogsjaar, betekent dat dan ook het einde van deze rubriek.
Wie was Johanna Schouten
Ze was als jongste kind van Johannes Pieter Schouten (1866-1932) en Maaike Anna Francijna Dane (1879-1962) op 26 april 1891 in Apeldoorn geboren. Haar vader was arts, later homeopatisch arts. Hij had zijn praktijk op Kerklaan 23 en later op nummer 35. In augustus 1930 verhuisde Johanna naar Amsterdam. Die maand legde haar vader zijn praktijk neer, verkocht de woning en verhuisde met zijn echtgenote naar Soest, waar hij op 11 februari in 1932 overleed. Hoewel de familie geen banden meer met Apeldoorn had, was Johanna dus nog niet in Apeldoorn vergeten.
Nadat de redactie van De Nieuwsbode in 1943 was opgepakt, had vermoedelijk de directeur en redacteur van de Apeldoornse Courant Van Veen zelf Johanna weer in Amsterdam ontmoet. Ze had de publiciteit van De Nieuwsbode verzorgd. De nieuwe redactie was ondergebracht op Minervalaan 23, waar op 29 april 1944 de S.D. huiszoeking deed. De aanwezigen werden opgepakt en via Amersfoort naar Buchenwald overgebracht.
Achteraf blijkt dat Johanna Schouten zich eerder had verbonden aan het illegale Ons Vaderland. Het blad van en voor vrije Nederlanders dat in Laren-Blaricum tussen medio juni 1941-juli 1942 was verschenen.
Volgens Winkel (1989, p. 181) was Johanna Schouten betrokken bij de overval op 27 maart 1943 op het Bevolkingsregister in Amsterdam.
Volgens de Erelijst van gevallenen 1940-1945 en de Oorlogsgravenstichting is Johanna Schouten op 7 januari 1945 in het concentratiekamp Ravensbrück overleden (met Naarden abusievelijk als geboorteplaats vermeld).
Bronnen
Een woord van dank aan Jos Boers voor de afbeelding van diens exemplaar van Mededelingenblad 19 april 1945.
De informatie over de illegale kranten in Apeldoorn is afkomstig uit Winkel, Lydia E. De ondergrondse pers 1940-1945. Geheel herzien door Hans de Vries. Utrecht: Veen, 1989. Ook Amsterdam: Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD), 15-08-2014 onder een CC-BY-SA 3.0 .
www.geni.com/projects/Ondergrondse-Pers-1940-1945/40641 
De bevrijdingstoespraak van Koningin Wilhelmina op 5 mei 1945 voor Radio Herrijzend Nederland in Eindhoven kan worden bekeken op nos.nl/video/2034122-de-toespraak-van-koningin-wilhelmina-op-5-mei-1945.html.
De afbeeldingen zijn afkomstig uit CODA Beeldbank Apeldoorn, Collectie Gelderland en Delpher. 
Reacties
Ook reageren? Mail naar epa.redactie@gmail.com
We ontvingen drie reacties n.a.v. de publicatie Apeldoorn bevrijd. Hierin werd vermeld dat op 14 april  de uitgave van de Nieuwe Apeldoornsche Courant plotseling stopt. Maar waarom?

Frans C. Nelis zegt: Minder kranten in april 1945. In het westen van het land was toen sprake van gebrek aan papier. Dat zie je aan het steeds simpeler worden van kranten. Een krant bestond uit een enkel blad papier met aan de voorkant vooral internationaal nieuws en op de achterpagina wat regionaal nieuws en advertenties. Ik vrees, dat de bezetter er in de voorafgaande periode voor had gezorgd, dat het berichten over gebeurtenissen in Nederland sterk aan banden was gelegd en dat dit met de aanstormende geallieerden nog een graadje erger was geworden. alleen de illegale pers waagde het nog enig nieuws te brengen dat de Duitsers onwelgevallig zou kunnen zijn. Ik vermoed dus twee oorzaken: papierschaarste en publicatieverbod. 
Toevallig heb ik een week geleden nog een verzameling illegale krantjes uit de regio Den Haag van de laatste oorlogsweken aan het Haags Gemeentearchief gestuurd. Die verzameling toont ook de afnemende papier- en drukkwaliteit van die krantjes, feitelijk stencils, of zelfs doorslagen.
En hij voegt nog toe:
Van de Oudheidkundige Kring Voorst ontving ik de Speciale Kroniek 'Oorlog en vrede in de gemeente Voorst' met een serie verhalen over de oorlogstijd. Uit al die persoonlijke verhalen komt naar voren, dat het gebied tussen de IJssel en het Apeldoornsch Kanaal in april 1945 frontgebied was. Eerst al (9 april) luchtaanvallen op Duistervoorde, Voorst en Klarenbeek, maar vanaf de 12e in het kader van operatie Cannonshot ook artilleriebeschietingen. In de Speciale Kroniek is te lezen hoe ingrijpend, vernietigend en dodelijk die strijd is geweest. Gewonden werden dwars door de frontlinie naar het Julianaziekenhuis in Apeldoorn gebracht. Geen wonder, dat vanaf 13 april geen kranten meer verschenen. Het was levensgevaarlijk om nieuws te vergaren, de Duitsers wilden publicaties over de strijd tegengaan en als er al iets gedrukt had kunnen worden, was er geen bezorger meer te vinden. In Apeldoorn en omgeving was toen een echte oorlogssituatie.

Jos Boers meldt: Ben in oude kranten gaan zoeken. Het enige blad van die dagen dat ik heb is een medelingenblad van 19 april 1945 uitgegeven door de apeldoornse courant/ ondergrondse koerier/ waarnemer op de 3e bevrijdingsdag gedrukt ter Koninklijke Drukkerij, Kapelstraat 4.  
Onderaan de pagina staat: ''door stroomgebrek kan dit blad niet op ruime schaal worden verspreid. We doen een beroep op de medewerking van onze winkeliers, dit duidelijk leesbaar in de etalage aan te plakken''.


Adriënne Zuiderweg:  Als niet- Apeldoornse heb ik de volgende vraag. In september 1945 was er in Apeldoorn de Kit Kat Club. Waar was deze club gevestigd? Zou daarmee de Canadian Club bedoeld kunnen worden? Of dateert de Canadian van Club van latere datum?
Even voorstellen

Eén van de bij het ErfgoedPlatform Apeldoorn aangesloten organisaties stelt zich voor.

Stichting Apeldoornsche Bosch
Stichting Apeldoornsche Bosch is verantwoordelijk voor het beheer en de activiteiten in het recent geopende Herinneringscentrum Apeldoornsche Bosch. Dit doet zij samen met CODA die een belangrijk aandeel vervult in de inhoudelijke tentoonstelling en het educatieprogramma. Daarnaast werkt de stichting nauw samen met oa. ’s Heeren Loo, gemeente Apeldoorn en provincie Gelderland.
De stichting wil een bijdrage leveren om landelijk met name jongeren in de samenleving te inspireren en te stimuleren om zelf acties en activiteiten te ontwikkelingen die bijdragen aan een open, verdraagzame en vrije samenleving waarin iedereen mee kan doen. De jongeren zullen worden bereikt via educatieprogramma’s, social media, campagnes en via het digitale platform www.apeldoornschebosch.nl

Uit het Geheugen van Apeldoorn
U kunt naar hartelust online grasduinen en rondzwerven in de geschiedenis van Apeldoorn via het Geheugen van Apeldoorn. Wie verhalen, foto's of suggesties heeft, kan die eenvoudig bijdragen en delen (klik op info rechtsboven). Via www.erfgoedplatformapeldoorn.nl ziet u de laatste toevoegingen.
Emblemen Canadian Regiments
Na de geslaagde herdenking van 60 jaar bevrijding in 2005 werd het idee geboren voor een blijvende herinnering aan de Canadezen die Apeldoorn hebben bevrijd. 'Het is,' zo zei de burgemeester De Graaf, 'waarschijnlijk de laatste keer geweest dat de veteranen in grote aantallen hierheen konden komen.'
Er werd een schetsontwerp gemaakt voor een gedenkraam met als titel 'Canadian Regiments involved in the Liberation of Apeldoorn'. In dit raam zouden de regimentsemblemen van Canadese eenheden worden aangebracht die bij de bevrijding Apeldoorn betrokken waren. Het gedenkraam is er niet gekomen, maar de 14 regimentsemblemen zijn vereeuwigd in een passe-partout als collectief eerbetoon aan alle bij de bevrijding van Apeldoorn betrokken Canadese militairen. Opgehangen: 17 april 2007.
>> Meer op www.apeldoornendeoorlog.nl
Herdenkingsbank Deense chauffeurs
Deze bakstenen bank werd vlak na de Tweede Wereldoorlog geplaatst door A.G.J. Metz, de eigenaar van viskwekerij De Zwaanspreng. De bank herinnert aan twee Deense vrachtwagenchauffeurs die in 1944 met hun vrachtauto op weg naar Apeldoorn waren, toen ze bij Denekamp werden beschoten door Engelse jachtvliegtuigen. Beiden kwamen daarbij om het leven.
Oorspronkelijk stond de bank wat dichter bij de vijvers van de viskwekerij "De Zwaanspreng", in die tijd beter bekend als de visvijvers van Metz.
In 2015 heeft de bank een opknapbeurt gekregen en werd de bank aan de gemeente geschonken. Deze herinneringsbank heeft sindsdien ook een nieuwe plaats gekregen aan de Kayersdijk naast nr 122.
‘Apeldoorns Belle Époque’
Apeldoorns Belle Époque - Magazijn Gebr. Noteboom Hoofdstraat 142
In de nieuwsbrief van juni wordt de serie over Apeldoornse gebouwen in de binnenstad die in hun tijd spraakmakend waren, weer vervolgd. Dan ook een aflevering over het Magazijn van de gebroeders Noteboom.
Colofon
Ruimte voor Erfgoed verschijnt maandelijks bij 1250 abonnees in hun mailbox. Heeft u tips of wilt u een bijdrage leveren? Laat het ons weten. Stuur deze nieuwsbrief ook gerust door naar anderen. Zij kunnen zich GRATIS abonneren via onderstaande link.

Uitgave: Stichting Erfgoedplatform Apeldoorn (EPA)
Redactie: Hans Hogenbirk en Adrienne Zuiderweg
Internet:     www.erfgoedplatformapeldoorn.nl
E-mail:       epa.redactie@gmail.com
Facebook: erfgoedplatformapeldoorn
Foto's: 
Apeldoorn Direct, AGC, Apeldoorn Marketing, CODA Archief, Collectie Gelderland, Erfgoed Gelderland, Hans Hogenbirk en VOA.
Wilt u zich uitschrijven of uw mailadres wijzigen? Klik dan op onderstaande links. Als u niets doet, gaan wij uit van uw eerdere toestemming/inschrijving deze nieuwsbrief te willen ontvangen. 
Meld u aan voor deze nieuwsbrief   Meld u af voor deze nieuwsbrief    Wijzig aanmeldgegevens 

Copyright © 2020 Erfgoedplatform Apeldoorn (EPA), Overname van artikelen uitsluitend na toestemming van de redactie

Email Marketing Powered by Mailchimp
Share
Forward to Friend
Tweet
Share