Copy
Bekijk deze nieuwsbrief in uw browser
Ruimte voor Erfgoed 

nummer 75 augustus 2020
Vorige afleveringen zijn terug te vinden via www.erfgoedplatformapeldoorn.nl  (menu: Nieuwsbrief).  
Zelf iets te melden? Stuur je bijdrage naar epa.redactie@gmail.com.
Beste erfgoedliefhebbers,
De impact van het coronavirus is overal voelbaar. Ik hoop dat u bespaard bent gebleven van het coronavirus. Want de persoonlijke gezondheid van uzelf en uw dierbaren is natuurlijk het allerbelangrijkst.
Met een dreigend virus kunnen veel erfgoedactiviteiten niet plaatsvinden. Een groot deel van u zat van de ene op de andere dag thuis: actieve vrijwilligers die plotsklaps de stempel 'risicogroep' droegen, ongeacht hoe vitaal u ook bent. Geen gidsen op pad die hun bevlogen verhalen over Apeldoorn konden vertellen, geen Historisch Café om bij te praten, geen Bevrijdingsactiviteiten om 75 vrijheid te vieren, niet op pad met het Fietsgilde of de veteranenbussen…. Het viel grotendeels stil. Ik kan mij voorstellen dat u het heeft gemist, net als ik.
We moeten voorzichtig blijven, maar de maatregelen zijn wel versoepeld, en ik ben blij om te zien dat uw vuur niet is geblust. Uw positieve energie heb ik al meerdere keren mogen ervaren. De organisatie van de Open Monumentendagen is in volle gang en kan binnen de RIVM-richtlijnen doorgaan, het gidsencollectief leidt weer rond en deze nieuwsbrief leert en inspireert mij steeds opnieuw over Apeldoorn. En zo zijn er nog veel meer voorbeelden. Het doet me goed!
Daarom bij deze: Dank iedereen die zich inzet om het mooie verhaal van Apeldoorn te vertellen en te laten zien, op welke wijze ook. Ik hoop er nog veel van te zien en te leren!
 
Blijf gezond en hartelijke groet,
 
Maarten van Vierssen
Wethouder Erfgoed
Agenda

Meer nieuws en activiteiten op Erfgoedplatform Apeldoorn en Mijn Gelderland
Wandelingen met het AGC
Je kunt weer meewandelen met een gids van het Apeldoorns Gidsen Collectief. Drukte wordt vermeden. Daarom wordt alleen in de wijken gewandeld. Je kunt zelf kiezen, waar en wanneer. Zo kun je je eigen stad beter leren kennen. 
>> Lees meer op www.apeldoornsgidsencollectief.nl 
T/m augustus: Expositie in de Grote Kerk: "Kunst in Vrijheid"
Met 21 Apeldoornse kunstenaars in de Grote Kerk aan de Loolaan in Apeldoorn. Elke zaterdag in augustus. Maak kennis met de kunstenaars die meedoen en bekijk de impressie van de geëxposeerde werken via een filmpje van Willy Reimink.
4 september: Historisch Café
Het historisch Cafe gaat na enige maanden stilstand door!  Dit cafe staat zoals gebruikelijk in de maand september in het teken van de Open Monumenten Dagen. Dit jaar op 12 en 13 september met thema “Leermonument”. 
Tevens wordt aandacht besteed aan het boek “Vluchteling in eigen land”.
Inloop  vanaf 17.15 uur
In verband met de landelijke coronaprotocollen en de richtlijnen van het RIVM heeft het Historisch Café dit keer plaats in de museumzaal van CODA. Wij maken gebruik van stoelen en plaatsen zitkussens op de trappen. Het aantal plaatsen is echter beperkt. Bezoekers voor het Historisch Café  dienen zich daarom  van te voren opgeven via DIT FORMULIER en aan te geven of u alleen komt of met bijvoorbeeld twee mensen uit hetzelfde huishouden. Op die manier kunnen we optimaal gebruikmaken van de beschikbare ruimte. Op het formulier kunt u ook aangeven of u slecht ter been bent en gebruik zou willen maken ven een stoel. Wij zullen die dan voor u reserveren.
>> Meer informatie en opgave
12 en 13 september: Open Monumentendagen: Leermonument
Van elk monument kun je uiteraard wel wat leren. Naast monumenten die een leerfunctie hadden of hebben (zoals scholen en universiteiten), worden in 2020 ook allerlei andere monumenten ‘leermonumenten’. 
Er wordt nog volop gewerkt aan het programma, dat anders zal zijn dan anders. Het informatieboekje komt in augustus uit. Kijk op www.monumentendagenapeldoorn.nl
OKW Cursus over Apeldoorns erfgoed
De Vereniging voor Onderwijs, Kunst en Wetenschap organiseert in Apeldoorn activiteiten op het ruime gebied van onderwijs, kunst en wetenschap. Komend seizoen een  cursus over Apeldoorn en de Hanzesteden door Huub Ummels. 
>> Meer informatie over Cursus Apeldoorn en de Hanzesteden.
T/m 25 oktober: Buitenmuseum Binnenstad
Het Buitenmuseum 75 jaar Vrijheid biedt op 50 locaties in de binnenstad historische foto's van de bevrijding van Apeldoorn . 
De locaties van het Buitenmuseum zijn verzameld op een routeflyer. Deze flyer en een set ansichtkaarten zijn, zolang de voorraad strekt, gratis verkrijgbaar bij de deelnemende locaties in de binnenstad. 

>> Meer informatie
Oktober: Erfgoedfestival Oost West
Tien kunstenaars verblijven tijdens het erfgoedfestival 2020 een week op een bijzondere erfgoedlocatie in Gelderland. Daar laten zij zich inspireren door het thema van de Maand van de Geschiedenis: Oost/West. 
Op 1 september verschijnt op erfgoedfestival.nl het complete on- en offline programma van de tien hoofdlocaties en de vijftig aanhakers. Anders dan voorgaande edities vindt het festival voornamelijk digitaal plaats. Waar mogelijk zullen er gedurende de Maand van de Geschiedenis extra optredens van de artiesten plaatsvinden in ‘huiskamersetting’.

>> Meer informatie
Wandel- en Fietsroutes 
IVN Apeldoorn biedt via de IVN Routes app ruim 50 wandelingen en fietsroutes in en rond Apeldoorn. De routes hebben diverse afstanden, maar altijd voorzien van interessante informatie. Zo heb je je eigen digitale natuurgids bij je. 
>> Zie www.ivn-apeldoorn.nl (menu routes)

Het Fietsgilde heeft een aantal routes beschikbaar om zelfstandig te kunnen fietsen. Er is een routebeschrijving aan de hand van knooppunten met leuke achtergrondinformatie vol wetenswaardigheden waar je langs fietst.
>> www.fietsgilde-apeldoorn.nl/nieuws


Canadian Walk
Een wandeling aan de hand van een gratis te downloaden app. Start bij de informatievitrine bij het monument 'de man met de twee hoeden' aan de Loolaan/Jachtlaan. Op de route zijn diverse stoeptegels gelegd voorzien van een QR-code voor informatie ter plekke van toen. 
>> canadianwalk.nl
Tour de la Forêt
Ontdek al fietsend en lopend de pracht van de natuur in hartje Gelderland. Een fotogeniek landschap, verzamelopdrachten voor het hele gezin, fijne cafés met dat welverdiende stuk appeltaart en unieke tentoonstellingen over flora en fauna? Tour de Forêt heeft het allemaal. 
Tijdens de tour ontdek je highlights op de Veluwe - van Radio Kootwijk, de Asselse Heide, de zandverstuiving bij Klein Dabbelo tot pittoresk Hoenderloo - en kijk en fotografeer je als een kunstenaar aan de hand van tips & tricks over schaduwen en structuren. Fiets of loop je (een deel van) de route met kinderen? Ontdek de bossen als een fervente verzamelaar in de (eier)dop en ga aan de slag met vele challenges zoals natuurbingo op een kabouterpad! 
>> Lees meer en download de route
Nieuws
Apeldoorn gaat het jonge erfgoed (1970-1990) inventariseren
Denk mee over welke architectuur, stedenbouw en landschapsarchitectuur op de lijst zou moeten komen.  
De gemeente Apeldoorn roept de hulp van inwoners in bij de inventarisatie van het jonge erfgoed (1970-1990) van Apeldoorn. Deze inventarisatie leidt aan het einde van het jaar tot een waardevolle aanvulling op de ‘collectie Apeldoorn’ dat het verhaal van Apeldoorn vertelt.  De gemeente gaat volgend jaar bekijken of de ‘collectie 1970-1990’ ook een monumentale status krijgt.
Kent u dus een sprekend, opvallend of bijzonder voorbeeld van jong erfgoed bij u in de buurt? Hebben bepaalde gebouwen, buurten of parken in Apeldoorn of het buitengebied uit deze tijd voor u herinneringswaarde? Of vindt u juist een bepaald gebouw heel lelijk? U kunt het ons laten weten via post65@apeldoorn.nl. Suggesties kunt u tot en met 30 september 2020 indienen.
>> Meer informatie op www.apeldoorn.nl/post65

De Vereniging Oud Apeldoorn geeft weer een nieuw boek uit!
Het boek “Deventerstraat > Apeldoorn. Tussen Hoofdstraat en Stationsstraat” kwam jarenlang niet verder dan een losse verzameling aantekeningen en foto’s van Pol Beermann. De werkgroep publicaties van de Vereniging Oud Apeldoorn (VOA) heeft nu, met die verzameling als basis, een boek samengesteld waarin de geschiedenis een deel van de Deventerstraat beschreven wordt.
Het is niet alleen een lees- maar zeker ook een kijkboek geworden.  Zo vindt u pagina’s met foto’s van “vroeger en nu”; naast een kiekje uit de oude doos een recente foto, gemaakt door een professioneel fotograaf.

Het boek is te koop via de Vereniging Oud Apeldoorn en kost € 19.95  excl. verzendkosten.
Bestellen bij de secretaris, Dik Westerveld, tel. 055 5213267, 06 53900609 of via mail naar dikwesterveld@upcmail.nl met opgave van uw naam, adres, liefst ook telefoon-nummer en het gewenste aantal boeken. 

Let op: de boek is uitgegeven in een beperkte oplage. Op = op: dus bestel voor u achter het net vist! 
Zie ook: www.verenigingoudapeldoorn.nl/nieuws

Handboek Historische Verenigingen
De Gelderse historische verenigingen hebben een belangrijk aandeel in de Gelderse geschiedschrijving. Lokaal en regionaal onderzoek en het betrekken van de inwoners staan daarbij centraal.
Erfgoed Gelderland biedt historische verenigingen extra ondersteuning via diverse modules, die
samen een handboek vormen. In deze modules komen diverse thema’s aan de orde. Gedurende 2020 komen er steeds meer modules bij. Inmiddels zijn er 5 modules beschikbaar.
>> Lees meer en download de modules
Vluchteling in eigen land
Het boek Vluchteling in eigen land documenteert  een tot nu toe onderbelicht gebleven episode uit de Gelderse geschiedenis, met speciale aandacht voor de band die de oorlog heeft gesmeed tussen Apeldoorn en Arnhem. Maar bovenal beschrijft dit boek de Slag om Arnhem en de evacuatie door de ogen van de burgers die toen kind waren, maar dat door de oorlog niet meer konden zijn.
Vijfenzeventig jaar na de Bevrijding zijn nog altijd niet alle verhalen van de Tweede Wereldoorlog verteld. Zo ook het verhaal van de oorlogskinderen van Arnhem. 
In september 1944 dwong de Duitse bezetter 97.500 inwoners van de Gelderse hoofdstad hun woonplaats te verlaten. Onder hen tienduizenden kinderen. Maandenlang konden zij niet naar huis terug. Ze waren vluchteling in eigen land, ontheemd en onthecht.
Vluchteling in eigen land komt in september uit.
Uit het Geheugen van Apeldoorn
U kunt naar hartelust online grasduinen en rondzwerven in de geschiedenis van Apeldoorn via het Geheugen van Apeldoorn. Wie verhalen, foto's of suggesties heeft, kan die eenvoudig bijdragen en delen (klik op info rechtsboven). Via www.erfgoedplatformapeldoorn.nl ziet u de laatste toevoegingen.

Paardenstal in Beekbergen
Tegenover de Hietveldweg in Beekbergen staat een klein paardenstalletje. Ooit het bakhuis dat stond bij de boerderij van de familie Schut. Nu een stille getuige van een aangrijpende gebeurtenis.
Op 26 September 1944 was de Arnhemseweg vol met doortrekkende evacuees uit Arnhem. Ook bevonden zich er Duitse soldaten in de menigte.. Geallieerde jachtvliegers gingen tot de aanval over, de gevolgen waren catastrofaal: 21 doden en ruim 60 gewonden. 
Er was ooit een idee om bij het oude bakhuis een gedenkteken op te richten. Daarop zouden dan de namen moeten komen te staan van mevrouw Schut en haar zoon Wim, die bij de beschieting zijn omgekomen. De woning die bij de beschieting zwaar werd beschadigd is nooit herbouwd. Het gedenkteken is er nooit gekomen. Wat rest is het voormalige bakhuisje, nu paardenstalletje.
Aan de andere kant van de Arnhemseweg staat tegenwoordig het Exodusmonument. Ter nagedachtenis van de evacués uit Arnhem van september 1944, maar ook van diegenen die de vluchtelingen opvingen en onderdak verschaften.

(Bron: Klaverblad, 14-9-1994 /Facebook bericht Jeroen Jochems)
‘Apeldoorns Belle Époque’

Over Apeldoornse gebouwen in de binnenstad die in hun tijd spraakmakend waren. 
Magazijn Gebr. Noteboom Hoofdstraat 142 (5 en slot)
In de serie over gebouwen in de binnenstad die in hun tijd spraakmakend waren, volgt de vijfde en laatste aflevering over Gebr. Noteboom op Hoofdstraat 142 (hoek Paslaan – nu fietsenstalling).
Eerdere afleveringen over deze winkel verschenen in de nummers 69 (februari 2020), 70 (maart 2020) ,73 (juni 2020) en 74 (juli 2020).






 
Een maand voordat Max Noteboom als eigenaar aantrad, waren er drie nieuwe commissarissen benoemd, waaronder Max’ vier jaar oudere broer Christiaan Jan die in Amerika Business Administration had gestudeerd en in Brussel bij General Electric als verkoopleider werkzaam was.
Vader Lex had bij de benoeming erop toegezien dat de commissarissen weinig in leeftijd verschilden met de vijfentwintigjarige Max.
De eerste jaren bleef Lex op de achtergrond nog aanwezig. Max kon ook advies vragen aan vice-directeur Hugo Lensing die al jaren bij Noteboom werkzaam was. Op 1 juni 1975 trad Lex Noteboom uit de vennootschap.
Max was in 1972 getrouwd met Marijke Jansen. In 1974 werd de tweeling Xander en Leonie geboren.

 
Hugo Josef Lensing
Hugo Lensing was op 29-08-1919 in Lintorf (ten zuiden van Duisburg) geboren. Hij was naar zijn grootvader vernoemd. Zijn voorouders waren landarbeiders die afwisselend in Noordrijn-Westfalen en Gelderland woonden.
   Eind juni 1930 keerden de ouders met hun kinderen Agnes, Louise en de elfjarige Hugo terug naar Apeldoorn. Aanvankelijk woonde het gezin op Rondweg Zuid 30 (huidige Aluminiumweg).
Op 16 oktober dat jaar nam vader Johann Cornelis Lensing het uit circa 1850 daterende café ‘Bolsenbroek’, genaamd ‘De Rustende Jager’, op de Zutphenseweg 51 over, waarvan hij tot mei 1953 eigenaar zou zijn. Hugo’s vier jaar oudere zuster Louise, zou later na haar huwelijk met Cor In ’t Hout bij haar ouders intrekken. Zij nam het café over, tot medio 1957. Het café zou in 1994
worden afgebroken en plaatsmaken voor het appartementencomplex De Jager. Hugo bleef tot zijn 29e op de Zutphensestraat wonen en hielp in het café mee, naast zijn werk als etaleur bij Gebr. Noteboom.
   Hij leerde Dirkje Willemina Goldebeld uit Beekbergen/Apeldoorn kennen.
Tijdens de oorlog zat hij op de boerderij van zijn schoonvader ondergedoken. Hugo en Dirkje trouwden in juni 1943 en trokken bij Hugo’s ouders en zusjes in.
   Tussen 1948 en 1951 woonden Hugo en Dirkje op loopafstand van Gebr. Noteboom, op Paul Krugerstraat 12-4. Daarna verhuisden ze naar Herderweg 32 (vanaf 1957) en Welgelegenweg 63 (vanaf 1963). In februari 1947 werd hun zoon Johan Cornelis geboren; dat jaar was ook Max Noteboom geboren. Later volgden nog twee dochters.
   In juli 1965 was Hugo benoemd tot procuratiehouder en adjunct-directeur van de N.V. Noteboom. Tot die tijd werd hij in het adresboek voor de gemeente Apeldoorn Erica vermeld als etaleur, terwijl hij tussentijds boekhouder en bedrijfsleider was geworden. In zijn nieuwe functie werd Hugo de directe collega van Cor van Teunenbroek.*) Na haar pensionering (1971) nam Hugo haar werkzaamheden over. Ook na de omzetting van de N.V. naar B.V. in 1972 bleef Lensing adjunct-directeur.
   Indertijd had Lex Noteboom gemerkt dat hij met Cor van Teunenbroek en Hugo Lensing twee werknemers in dienst had met meer in hun mars dan etaleur en verkoopster. Ze waren capabele werknemers met een lange staat van dienst
en – dat was het allerbelangrijkste – met hart voor de zaak.
   In 1982 werd Hugo ziek en ging op 1 juni met pensioen. Hij was veertig jaar bij Noteboom in dienst geweest. Hugo Lensing overleed op 10 maart 1998 en zijn echtgenote Dirkje op 26 mei 2005.
*) Zie voor de bedrijfsleidster met procuratie van Noteboom en De Silveren Notelaer Cor van Teunenbroek: Ruimte voor Erfgoed nummer 74 (juli 2020).I

Noteboom Kadoos
Op 25 juni 1973 verzocht Max Noteboom toestemming aan de Kamer van Koophandel voor het gebruik van de nieuwe naam 'Noteboom Kadoos'.
Maar op 10 februari 1977 bleek dat de naam moest worden aangepast in Noteboom B.V. h.o.d.n. [handelend onder de naam] Noteboom Kadoos. Vanaf dat moment plaatste Max in het Handelsregister de bedrijfsstempel met de nieuwe naam naast zijn handtekening.

Het beeldmerk was al een jaar eerder op de gevel van de winkel aangebracht. De ‘Boom’ was een enorme investering: 18.000 gulden (in 2020 gelijk aan circa € 50.000) en was gemaakt door De Sleutel Neonlichtreclame op de Vlijtseweg. De verwijdering van de lichtreclame uit de jaren vijftig en de plaatsing van de gestileerde notenboom kon alleen in de vroege ochtend gebeuren, als er nog weinig verkeer op straat was. Een speciale wagen takelde de ‘Boom’ omhoog onder het toeziend oog van een politieagent en medewerkers van De Sleutel.
De ‘Boom’ bedekte precies het ronde raam en het balkonnetje op de voorgevel boven de ingang. Om te voorkomen dat de overburen zouden klagen over het knipperendlicht van de groene boom en de nieuwe naam in gele letters, had vader Lex bedacht dat ze op kosten van de zaak gordijnen of luxaflex konden aanschaffen bij zijn buurman, wooninginrichting Van Zeben die sinds 1939 op Paslaan 3 was gevestigd.
Zelfs het kadopapier met de groene boom en omkaderd door de woorden ‘kadowinkel’ was geheel in stijl met het nieuwe imago van de zaak.
Max Noteboom had met dit alles zijn aantreden letterlijk en figuurlijk nog eens extra bekrachtigd. En dat was nog maar het begin.
 
‘Durven en aanvoelen’
De eerste tot en met de vierde generatie Noteboom was niet bang om de grenzen te verleggen. Ze zagen daarin juist hun uitdaging. ‘Durven en aanvoelen’ was hun adagium.
Zo kon stamvader Jan Noteboom, de spekslager op de Deventerstraat, dankzij zijn eigen erfenis en die van zijn echtgenote Jacomina Schokkenkamp de aankoop van panden en grondpercelen verwezenlijken. Hij gaf de opdracht tot de bouw van het pand Gebr. Noteboom op de Hoofdstraat en van andere panden in de binnenstad.
Zijn zoons Willem en Christiaan Noteboom wisten als Gebr. Noteboom met hun uiteenlopende artikelen en aanlokkelijke etalages een continue loop naar de zaak te creëren. Ze schroomden er niet voor om een echte auto te etaleren of een brandkast op een nagemaakte uitgebrande vuurstapel te plaatsen.
Lex Noteboom ging een stap verder dan zijn vader en oom. Hij beperkte zich niet tot Apeldoorn, maar zag mogelijkheden om Apeldoorn in Nederland aan te prijzen, zelfs in Indië. Hij bouwde een netwerk van Nederlandse detaillisten op waarvan een aantal commissaris in zijn vennootschap werd. Hij opende op het juiste moment zijn filiaal De Silveren Notelaer. Hij vond niet alleen de zaak zelf, maar ook de bedrijfsvoering ervan belangrijk en kon daarbij bogen op de accountancy-kennis van zijn oom Jan en broer Christiaan Jan.
Max Noteboom bouwde het marketingmechanisme voor Noteboom nog verder uit. Hij bedacht de naam Noteboom Kadoos en het logo. Zijn ‘Boom’ op de gevel was in stijl met de jaren zeventig evenals zijn curiosa- en koopjesmarkt. Hij richtte een miniatuur Engelse snuffelmarkt in, een Londense mini-Caledonian-Market op de Apeldoornse Hoofdstraat, dat niet onderdeed voor de Marché aux Puces of vlooienmarkt in Parijs en Brussel, de Krempelmarkt in München of de junkmarkt op de Londense Portobello Road of Petticoat Lane.
Het Apeldoorns Stadblad schonk er op 8 april 1976 uitgebreid aandacht aan. Kopers op zoek naar ‘vergeten knusheid’ konden in Max’ ‘Curiosa- en Antiekschuur’ terecht voor ‘grappige hebbedingetjes uit grootmoederstijd’, zoals ‘een koffergrammofoon, wonderlijk gereedschap, serviesgoed, vergeten speelgoed, blikken trommels’. De artikelen waren uitgestald op schraagtafels. Er waren reclamefolders nog uit de tijd van zijn vader Lex, grootvader Christiaan en oudoom Willem. Er was koffie en er waren in vetvrij papier gewikkelde hotdogs en Frankfurter worstjes te koop. Heel nadrukkelijk werd vermeld dat het niet mogelijk was af te pingelen op de ‘rechttoe rechtaan vermelde’ prijzen. Het artikel uit het Apeldoorns Stadsblad werd gefotokopieerd en opgehangen met de mededeling dat Noteboom Kadoos ‘als oude historisch gegroeide onderneming’ over ‘erg veel documentatie materiaal van vroeger’ beschikte en belangstellenden daarmee ‘graag van dienst’ kon zijn.
Max leende materiaal van het Gemeentearchief dat hij liet reproduceren. Bijvoorbeeld de afbeelding van het stadhuis op keramische tegels gedrukt voor de verkoop aan ‘toeristen en oud-Apeldoorners en natuurlijk de nostalgieliefhebbers’.
Ook Max hield van reclamestunts. In 1976 kreeg hij landelijke bekendheid toen hij als eerste in Nederland adverteerde met een inruilactie voor pannen en later voor serviesgoed. Zijn andere opzienbarende actie was de mogelijkheid om zilveren guldens, rijksdaalders en tientjes die in 1973 uit de roulatie waren genomen, in zijn zaak alsnog te verzilveren. Dat ging staffelgewijs: 1 zilveren gulden was 10 gulden aan artikelen waard, 1 zilveren rijksdaalder 20 gulden en 1 zilveren tientje 25 gulden.
Met een curiosa- en koopjesmarkt op eigen terrein kon het filiaal De Silveren Noteboom op Hoofdstraat 70 worden gesloten. Dat gebeurde op 15 augustus 1977. De zaak was tweeëntwintig jaar lang een financieel succes geweest. Voorafgaand aan de sluiting was er uitverkoop, eerst van antiek (24 februari t/m 23 maart) en vervolgens van overige artikelen (30 juni t/m 1 augustus).
 

Familiegebeurtenissen
In 1979 zat de termijn als commissaris van Christiaan Jan erop en trad hij af. Hij had nu alle tijd voor zijn eigen headhuntersorganisatie Amrop International Noteboom en Partners, met het hoofdkantoor in Brussel en vestigingen in Zürich, Amsterdam en Kopenhagen.
Op 13 oktober 1980 overleed Lex Noteboom onverwachts op zesenzestigjarige leeftijd aan de gevolgen van een hartinfarct. In hun rouwadvertenties in De Telegraaf herdachten de familie zijn ‘onuitputtelijke energie’, en de directie, commissarissen en werknemers van Noteboom Kadoos diens ‘werklust, vaderlijke steun, onvoorstelbare ideeën’ die zijn ‘leiderschap tot een lust’ hadden gemaakt. De toenmalige stichtingen Vakbladen gemengde en gespecialiseerde branches en de Vakopleiding detailhandel in gebruiksartikelen ‘Stivo’ in Leiden en Den Haag herdachten hun voorzitter in hun rouwadvertentie, en de import en groothandel, kristal, aardewerk en porselein Ikap in Zevenaar zijn oud-president-commissaris. Zij herinnerden zich diens ‘gevoel voor menselijke verhoudingen en humor’.
 
Brand!

Op zaterdag 5 december 1981 belde de politie Max Noteboom om half zeven ’s morgens uit bed met de mededeling dat hij naar de winkel moest komen. Max die sinds een aantal jaren in de Maten woonde, zag op weg naar zijn winkel de rook boven de binnenstad, maar wist toen nog niet dat zijn zaak in lichterlaaie stond.
Deze keer was de brand niet veroorzaakt door een warme asla op de houten vloer, zoals bij de kleine brand op 19 oktober 1948. De brand op deze Sinterklaasochtend was desastreus. Acht bewoners van de omliggende panden en een hond moesten worden geëvacueerd: Max’ moeder Truus Noteboom-Nuhaan, die boven de zaak woonde, familie Zwamborn en kinderen van woonwinkel Van Zeben op Paslaan 3 en het echtpaar Roelofs van tassenzaak Diana op Hoofdstraat 144. Iedereen werd naar het politiebureau op de Deventerstraat overgebracht. De Nieuwe Apeldoornsche Courant en de landelijke pers schonken aandacht aan de brand.
Met een ‘ladderwagen, hoogwerker, waterkanon, perslucht en acht blusvoertuigen’ werd de brand bestreden door de de Apeldoornse beroepsbrandweer en de vrijwillige brandweer uit de omgeving en Apeldoorn-Centrum. Maar het met de ‘vele aan- en bijbouwsels labyrintachtig gevormde’ karakteristieke pand kon niet meer worden gered.
Na intensief speurwerk concludeerden de technici van de brandweer en de politie vrijwel zeker dat deze brand was ontstaan door brandstichting na inbraak. De inbrekers waren het pand binnengekomen door een wc-raam te forceren.

Bij daglicht was de schade goed zichtbaar. De stalen balkenconstructie in het pand, gevormd door een zogenaamde zeshoekige spinconstructie, had door de grote hitte de muren uit het lood gedrukt. Op uitdrukkelijk advies van de brandweercommandant en de gemeente werd Max Noteboom gedwongen tot de sloop van het pand.
Volgens de Nieuwe Apeldoornsche Courant tastte Max ‘volledig in het duister’ over het uitbreken van de brand. Tijdens ‘de Sinterklaasverkopen hadden er in de winkel olielampjes gebrand, maar daarmee was uiterst zorgvuldig omgesprongen’. 
Het gerucht dat het slecht ging met de zaak was volgens Max ‘een indianenverhaal’.
Als gevolg van een tegenvallende omzet had hij zes vaste medewerkers moeten ontslaan, maar sindsdien ging het met de negen vaste en drie parttime personeelsleden weer beter met de zaak.
Nadat het meeste afval was opgeruimd, was het grondplan goed zichtbaar. Dat was identiek aan dat van de kapel die er vroeger had gestaan. De ruimte achter de zaak liep door tot aan het buitenbad van het Sportfondsenbad.


Failliet
Na het overlijden van vader Lex en moeder Truus Noteboom-Nuhaan (op 6 maart 1983) was het pand, dat vrij was van enige hypothecaire schuld, gezamenlijk eigendom van de twee broers. Max zou vanaf 1988 namens beiden als vereffenaar optreden.

Besloten werd het roer volledig om te gooien. Maar eerst vond vanaf 23 februari 1982 de uitverkoop van de artikelen met brand- en waterschade plaats. Vervolgens werd de naam Noteboom b.v. gewijzigd in ‘Crazy Bazar en/of Noteboom Kadoos’. Op 20 september 1982 werd de nieuwe bedrijfsnaam in het Handelsregister vastgelegd.

Uiteindelijk bleven het bij plannen voor Noteboom’s Crazy Bazar, hoewel de bestelbus al in de nieuwe kleuren was gespoten en van het nieuwe logo was voorzien. De herbouw van een nieuw winkelpand leverde veel rompslomp en onnodige vertraging op. Maar er waren ook andere factoren die bij de afwikkeling een rol speelden: het personeel moest na twee jaar door Noteboom B.V. zelf worden doorbetaald, en de detailhandel in de Gemengde Branche (waaronder Noteboom viel) ging achteruit. Dus zat er niets anders op dan een faillissement.

Op 24 februari 1983 werd Noteboom Kadoos door de Arrondissementsrechtbank te Zutphen in staat van faillissement verklaard. Curator was de Apeldoornse advocaat-procureur H.C. Brandsma. Op 18 januari 1984 was bekend dat het faillissement niet zou worden voortgezet met als datum 24 februari 1983. Op  23 juni 1988 was het faillissement van Noteboom B.V. en zaakdoende onder de naam Noteboom Kadoos [...] opgeheven wegens gebrek aan baten’. Op 25 juli 1996 was de ‘ontbonden vennootschap Noteboom B.V. handelend onder de naam Noteboom Kadoos opgeheven wegens gebrek aan baten’.

Met de hulp van de registeraccountants van Moret en Limperg was de definitieve schadevergoeding berekend vanaf de dag na de brand, 6 december 1981 tot en met maart 1982. De later uitgekeerde gelden waren veel meer dan de journalist van de Nieuwe Apeldoornsche Courant indertijd had geopperd: de definitieve schadevergoeding bedroeg 3 miljoen gulden; de verzekeraar van de bedrijfsschade keerde 168 duizend gulden als maximaal verzekerd bedrag uit.
Als gevolg van het faillissement verviel ook de huurovereenkomst tussen de B.V. en de eigenaar van het onroerend goed, de erven Noteboom .
Nadat het faillissement was afgewikkeld verkochten de broers de grond van 1100 meter en de restanten van het afgebrande pand naar ‘volle tevredenheid’.

Erfgoed?
De brand had een van de kroonjuwelen van Apeldoorns Belle Époque volledig vernietigd. Maar de vrijgekomen locatie moest zo snel mogelijk worden ingevuld, want uit het onderzoek van de stedebouwkundige dienst van de gemeente Apeldoorn in verband met een planologisch onderzoek in het stadscentrum, bleek dat de Hoofdstraat tot de drukste winkelstraten van het land behoorde. Zo werden tijdens de koopavond van 28 juli 1983 1300 passanten per uur geteld (Algemeen Dagblad 02-08-1983). De Apeldoornse Hoofdstraat leek daarmee de Amsterdamse Kalverstraat naar de kroon te steken.

In 1984 gaf de gemeente Apeldoorn onder nummer 1984-0156 de bouwvergunning voor Paslaan 1 af aan architect Kees Woestenenk.
Slechts de erkers van het eigentijdse appartementencomplex boven een van de ingangen herinnerden met veel fantasie aan de de Jugendstillgevel van Noteboom met het torentje, ronde raam, balkonnetje met hekje – eigenlijk voor de sier en dus niet functioneel – aan de oorspronkelijke karakteristieke entree
In de plint werd een filiaal van de Kijkshop gevestigd, eveneens met grote etalages zoals die van Noteboom indertijd.

Na het faillissement van de Kijkshop in 2018 gloeide er onder architectuurliefhebbers een sprankje hoop op. Wellicht zou op de een of andere manier op de gevel een reminiscentie aan de vroegere Noteboom kunnen worden aangebracht. Met name de Stichting Apeldoornse Monumenten (SAM) zag hierin een uitgelezen kans. De gevel zou bedekt worden met gele en rode trespla-gevelplaten, een knipoog naar de kleuren van de bakstenen van het oorspronkelijke pand.
Niet iedere Apeldoorner dacht bij het pand van Noteboom aan Jugendstill, die had nog de groen neonverlichte boom aan de gevel in zijn geheugen.
Maar de gemeente had iets heel anders in gedachten. Voor het complex zou een pleintje komen en in de voormalige Kijkshop een fietsenstalling. Mirelle Huiskamp-Langendijk tekende voor de uitvoering ervan, waarbij ze in de presentatie een aantal voor deze tijd typische statements toevoegde, zoals ‘verduurzaming, klimaatadaptatie, circulair, vergroening’. De kwalificaties ‘historie en kunstwerk’ waren natuurlijk  fikse knipogen naar de naam Noteboom.

Met het kunstwerk wordt ‘De Boom der Vrijheid’ naar ontwerp van de Haagse kunstenaar André Kruysen bedoeld. De Boom der Vrijheid’, een aluminium constructie met levend groen, sluit aan bij de gemeentelijke plannen voor meer kunst in de buitenruimte en groen in de binnenstad. Daarmee ‘vervult’, zo vermeldt de gemeente op haar website, ‘dit kunstwerk een eigentijds lijnenspel dat is geïnspireerd op de vormen van Jugendstil’.
Dankzij de witgeschilderde muren herkent de architectuurkenner en -liefhebber in het grondplan van de gemeentelijke fietsenstalling het grondvlak van de winkel van Noteboom.
De liefhebber van Jugendstill en Art Nouveau denkt het zijne over de plannen van de gemeente, plaatst er vraagtekens bij en heeft zijn bedenkingen over de kosten die ermee gemoeid zijn. Die bewondert het uit 1903 daterende door J.A. Wijn ontworpen pand van Noteboom, dat op de vele ansichtkaarten van de Hoofdstraat is afgebeeld.


Frederik Erens maakte als kind er al een maquette van. De Apeldoorner Coenraad Reelink Knap liet zich in 1992 door ansichtkaarten inspireren voor een nostalgische, realistische impressie. 
 
De kop en schotel die Max Noteboom in 1980 liet maken ter gelegenheid van het veertigjarig jubilieum van zijn vice-directeur Hugo Lensing, is een gewild verzamelobject geworden. Gebr. Noteboom, Noteboom N.V., Noteboom B.V. en Noteboom Kadoos bestaan al lang niet meer. De herinneringen eraan zijn springlevend en zijn Apeldoorns erfgoed.

Bronnen
Veel dank aan Max Noteboom, Frederik Erens en Stefan Rutten voor hun informatie. Zie de bronnenlijst in het Colofon.
Colofon
Ruimte voor Erfgoed verschijnt maandelijks bijna 1300 abonnees in hun mailbox. Heeft u tips of wilt u een bijdrage leveren? Laat het ons weten. Stuur deze nieuwsbrief ook gerust door naar anderen. Zij kunnen zich GRATIS abonneren via onderstaande link.

Uitgave: Stichting Erfgoedplatform Apeldoorn (EPA)
Redactie: Hans Hogenbirk en Adrienne Zuiderweg
Internet:     www.erfgoedplatformapeldoorn.nl
E-mail:       epa.redactie@gmail.com
Facebook: erfgoedplatformapeldoorn
Foto's: CODA Archief; AGC; Fietsgilde; Erfgoed Gelderland; IVN Apeldoorn; Apeldoorn Marketing; Hans Hogenbirk en Adrienne Zuiderweg.
Bronnen Apeldoorns Belle Époque - Magazijn Gebr. Noteboom Hoofdstraat 142 (5 en slot):
CODA Archief Apeldoorn Beeldbank GA-011700_30185; 2021636_GA_023259_1973; GA_011672_27709; GA_011683_34873; GA-004908_1803_foto H. Stokhuyzen; GA_004905_6877_Noteboorm_3 1984_foto H. Stokhuyzen; CODA Archief Apeldoorn Bevolkingsregister; CODA Archief Apeldoorn nr. 145 Documentatiecollectie inv.nr 108 Noteboom; CODA Archief Apeldoorn nr. 357 G.W. van den Beld inv.nr 33_1912-1965; Centrum voor familiegeschiedenis; Collectie Max Noteboom en Frederik Erens; Erica, het adresboek van de gemeente Apeldoorn, 1932-1963; Geheugen van Apeldoorn; Handelsregister van de Kamer van Koophandel en Fabrieken te Deventer, dossiernummer 1535; Het Gelders Archief; ‘In Beeld: beeldhouwer Kees Woestenenk’. In: Apeldoorndirect 18-05-2019; Algemeen Dagblad 02-08-1983; Apeldoorns Stadblad 08-04-1976; De Stentor 30-01 en 05-06-2019; Nieuwe Apeldoornsche Courant: 15-10-1930; 29-10-1941; 07-12-1981; Trouw 07-12-198; Vonk, Gerard. Film: Afbraak ijskelder Vonk’s brood/bank.bakkerij;
Websites: www.apeldoorndirect.nl/ondernemen/in-beeld-beeldhouwer-kees-woestenenk-20190518/;
www.apeldoorn.nl/ter/kunst/Kunstwerken/Boom-der-Vrijheid.html; cbg.nl; www.delpher.nl; www.iisg.nl/hpw/calculate-nl.php; www.opwnarch.nl; www.oud-apeldoorn.nl/films/film-afbraak-ijskelder-vonks-brood-bankbakkerij.html.
We hebben getracht eventuele rechthebbenden in geval van copyright te achterhalen.
Wilt u zich uitschrijven of uw mailadres wijzigen? Klik dan op onderstaande links. Als u niets doet, gaan wij uit van uw eerdere toestemming/inschrijving deze nieuwsbrief te willen ontvangen. 
Meld u aan voor deze nieuwsbrief   Meld u af voor deze nieuwsbrief    Wijzig aanmeldgegevens 

Copyright © 2020 Erfgoedplatform Apeldoorn (EPA), Overname van artikelen uitsluitend na toestemming van de redactie

Email Marketing Powered by Mailchimp
Share
Forward to Friend
Tweet
Share